سیما بینا

سیما بینا (زادهٔ ۱۴ دی ۱۳۲۳ خورشیدی برابر با ۴ ژانویهٔ ۱۹۴۵ میلادی در خوسف، خراسان جنوبی)، یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های موسیقی ایران و از برجسته‌ترین پژوهشگران و خوانندگان موسیقی محلی و نواحی ایران است. رادیو دویچه وله آلمان او را «بانوی بزرگ موسیقی محلی ایران» (grand lady of Iranian folk music) نامیده است. فعالیت هنری او بیش از پنج دهه را در بر می‌گیرد و در این مسیر، افزون بر خوانندگی، به‌عنوان آهنگساز، نوازنده، نقاش و مدرس نیز شناخته می‌شود.

 دوران کودکی و آغاز راه

سیما بینا در خانواده‌ای اهل هنر و موسیقی زاده شد. پدرش، احمد بینا، استاد موسیقی سنتی، شاعر و آهنگ‌ساز بود و مادرش، پوراندخت ایران‌نژاد نام داشت. او از کودکی در کنار پدرش با دنیای موسیقی و شعر آشنا شد و بسیاری از ترانه‌های اولیه‌اش را پدرش برایش می‌ساخت.

نقطهٔ عطف زندگی هنری او در ۹ سالگی رقم خورد. پس از نقل‌مکان خانواده‌اش به تهران، پدرش او و خواهرانش را به رادیو برد و به داود پیرنیا، از چهره‌های شاخص موسیقی رادیو، معرفی کرد. سیما بینا فعالیت حرفه‌ای خود را از همان سن با اجرا در برنامهٔ کودکان رادیو ایران آغاز کرد و بعدها صاحب برنامهٔ اختصاصی خود با نام «گل‌های صحرایی» شد که به پخش موسیقی محلی مناطق مختلف ایران اختصاص داشت.

 تحصیلات و تکامل هنری

سیما بینا برای تکمیل دانش موسیقی خود، ردیف‌های موسیقی ایرانی و تکنیک‌های آوازی را نزد استادان بزرگی چون موسیخان معروفی، نصرالله زرین‌پنجه، محمدابراهیم مالکی و عبدالله دوامی فراگرفت.

او در کنار موسیقی، به هنر نقاشی نیز علاقه داشت و در سال ۱۳۴۹ (۱۹۶۹ میلادی) از دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران در رشتهٔ نقاشی فارغ‌التحصیل شد.

 یک عمر پژوهش و حفظ میراث موسیقی ایران

پس از انقلاب ۱۳۵۷ و با وجود محدودیت‌های ایجادشده برای خوانندگان زن در ایران، سیما بینا به جای کناره‌گیری، مسیر تازه‌ای را برگزید. او فعالیت خود را بر پژوهش، گردآوری و بازنویسی ترانه‌های محلی ایرانی متمرکز کرد.

او با سفر به دورافتاده‌ترین نقاط ایران، به‌ویژه زادگاهش خراسان، مجموعه‌ای عظیم از ترانه‌ها و آهنگ‌های کمیاب و در حال فراموشی را جمع‌آوری و ثبت کرد. آثار گردآوری‌شدهٔ او طیف گسترده‌ای از موسیقی نواحی ایران از جمله مازندران، کردستان، ترکمن‌صحرا، بلوچستان، لرستان، شیراز، بختیاری، خراسان شمالی و جنوبی را در بر می‌گیرد.

آثار برجسته و افتخارات

از مهم‌ترین دستاوردهای پژوهشی او، مجموعهٔ «لالایی‌های ایرانی» (Iranian Lullabies) است که در سال ۲۰۰۹ به صورت مجموعه‌ای شامل چهار جلد کتاب (به فارسی و انگلیسی) و چهار سیدی منتشر شد. این مجموعه که شامل ۴۰ لالایی از سراسر ایران است، به چندین دانشگاه معتبر جهان راه یافته است.

او در سال ۲۰۲۴ به عنوان شانزدهمین دریافت‌کنندهٔ «جایزهٔ بیتا برای هنرهای ایرانی» از سوی دانشگاه استنفورد معرفی شد که نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در عرصهٔ جهانی است.

 حضور در عرصهٔ بین‌المللی

از سال ۱۹۹۳ (۱۳۷۲ خورشیدی)، سیما بینا به جشنواره‌ها و کنسرت‌های متعددی در سراسر جهان دعوت شده است. او در کشورهای مختلف به اجرای برنامه پرداخته و موسیقی محلی ایران را به گوش جهانیان رسانده است. او هماکنون بین تهران و کلن آلمان در رفت‌وآمد است و بخشی از زندگی خود را در آلمان می‌گذراند.

او در این کنسرت‌ها، وفاداری به اصالت موسیقی را سرلوحهٔ کار خود قرار داده و معتقد است که رسالتش ایجاد پلی بین نسل‌های گذشته و آینده است. به همین دلیل، از تغییر در ملودی‌های اصیل خودداری می‌کند تا الگویی دست‌نخورده برای نسل جوان باقی بماند.

 پیشگامی و تأثیرگذاری

سیما بینا در تاریخ موسیقی ایران به عنوان یک پیشگام شناخته می‌شود:

• او نخستین زنی است که پس از انقلاب ۱۳۵۷، کلاس تعلیم آواز دایر کرد.

• او نخستین زنی بود که در تالار وحدت (تالار رودکی سابق) به اجرای کنسرت پرداخت.

• او با وجود محدودیت‌ها، از موسیقی برای نزدیکی فرهنگ‌ها استفاده کرده و در کنسرت‌های خود، موسیقی محلی افغانستان را نیز با همکاری هنرمندان افغان اجرا کرده است.

 زندگی شخصی

سیما بینا نخست با عزیز میتویی ازدواج کرد و حاصل این ازدواج دو فرزند بود، اما این زندگی با خودکشی همسرش به پایان رسید. او سال‌ها بعد با حسن زارع ازدواج کرد.

سیما بینا تنها یک خواننده نیست؛ او یک حافظهٔ زندهٔ موسیقی ایران است. تلاش‌های بی‌وقفه‌ی او برای یافتن، حفظ و معرفی گنجینه‌های موسیقی نواحی ایران، او را به چهره‌ای ماندگار و بی‌نظیر در تاریخ فرهنگ این سرزمین تبدیل کرده است.