ایرج خواجه‌ امیری

 بیوگرافی کامل ایرج خواجه‌امیری (حسین خواجه‌امیری)

شناسنامه

• نام اصلی: حسین خواجه‌امیری خالدی

• نام هنری: ایرج

• لقب: پهلوان آواز

• تاریخ تولد: ۱۱ دی ۱۳۱۱ (برابر با ۱ ژانویه ۱۹۳۳)

• محل تولد: خالدآباد نطنز، استان اصفهان

• تاریخ درگذشت: ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ (برابر با ۱۲ اوت ۲۰۲۶)

• علت درگذشت: کهولت سن و بیماری

• محل دفن: قطعه هنرمندان بهشت زهرا (ردیف ۱۵۲، شماره ۳۹)

• ملیت: ایرانی

• پیشه: خواننده موسیقی اصیل ایرانی

• سال‌های فعالیت: ۱۳۲۷ تا ۱۴۰۵ (بیش از ۷۸ سال)

• سبک: موسیقی اصیل (سنتی) ایرانی

• تحصیلات: لیسانس علوم نظامی از دانشکده افسری ارتش

 دوران کودکی و پیشینه خانوادگی

حسین خواجه‌امیری در یازدهم دی‌ماه ۱۳۱۱ در شهر خالدآباد نطنز، در خانواده‌ای کاملاً هنرمند به دنیا آمد. ریشه‌های هنری این خانواده به نسل‌های قبل بازمی‌گشت؛ به‌طوری که پدربزرگش، حاج ملا میرزا، از خوانندگان مشهور دوره ناصرالدین‌شاه قاجار بود.

پدر او، نعمت‌الله خواجه‌امیری، نیز صدایی خوش و رسا داشت و با ردیف‌های موسیقی ایرانی آشنا بود و نخستین معلم آواز پسرش شد. علاقه حسین به آواز از کودکی شکل گرفت و از حدود هفت‌سالگی، آموزش موسیقی را زیر نظر پدرش آغاز کرد. او همچنین در مجالس تعزیه شرکت می‌کرد که این امر به آشنایی بیشتر او با دستگاه‌های موسیقی ایرانی و پرورش توانایی‌های آوازی‌اش کمک شایانی کرد.

 آغاز و اوجگیری فعالیت هنری

پس از پایان تحصیلات ابتدایی در زادگاهش، ایرج برای دنبال کردن جدی‌تر مسیر هنری، راهی تهران شد. در سال ۱۳۲۶، به مکتب استاد ابوالحسن صبا راه یافت و به مدت دو سال در محضر این استاد بزرگ، دانش خود را در زمینه موسیقی تکمیل کرد. استاد صبا بود که او را به رادیو ایران معرفی کرد و ایرج فعالیت خود را با ارکستر ابراهیم خان منصوری آغاز نمود.

پس از مدتی، به دانشکده افسری رفت و در آنجا نیز در برنامه‌های ارتش با ارکستر محمد بهارلو همکاری می‌کرد.

داستان انتخاب نام هنری «ایرج»

نام اصلی این هنرمند بزرگ، حسین است؛ اما چرا به «ایرج» مشهور شد؟ ماجرا به دوران خدمت او در ارتش بازمی‌گردد. به دلیل محدودیت‌های شغلی، او نمی‌توانست با نام واقعی خود به‌طور رسمی در رادیو به اجرای برنامه بپردازد. به همین دلیل، نام برادر کوچکترش، «ایرج» را برای خود برگزید. این نام مستعار به‌تدریج با صدای او گره خورد و به نامی جاودان در تاریخ موسیقی ایران تبدیل شد.

 زندگی شخصی و خانواده

ایرج خواجه‌امیری در طول زندگی خود دو بار ازدواج کرد:

• همسر اول: توران صولت‌تاش - این ازدواج در ۷ تیر ۱۳۳۵ انجام شد و او دختر دایی ایرج بود. ثمره این ازدواج، سه فرزند به نام‌های همایون، هومن و هاله است.

• همسر دوم: فرزانه عمیمین‌ژاد. حاصل این ازدواج، دو فرزند به نام‌های احسان (خواننده و آهنگساز مشهور پاپ) و الیکا (نوازنده) است.

 افتخارات، ویژگی‌ها و میراث

• لقب «پهلوان آواز»: به دلیل قدرت، استحکام و زیبایی فوق‌العاده صدایش، به او لقب «پهلوان آواز» داده‌اند و در میان طرفدارانش با این لقب شناخته می‌شود.

• صدایی بی‌نظیر: محمدرضا شجریان، اسطوره دیگر موسیقی ایران، در وصف صدای او گفته است: «صدای ایرج در تاریخ آوازخوانی ما یک متر و معیار است و هر کس بخواهد در بالاترین حد حنجره صدایی را مثال بزند، می‌گوید صدا شبیه صدای ایرج است».

• گستره صوتی: صدای او از معدود صداهای شش‌دانگ به شمار می‌رود که نشان از وسعت و توانایی بالای آوازی او دارد.

• نوازندگی: او علاوه بر آواز، نوازنده دو ساز تمبک و ویلون نیز بود.

• همکاری با بزرگان: ایرج با بسیاری از بزرگان موسیقی ایران همکاری داشت. از جمله نوازندگانی که با او کار کردند، می‌توان به فرهنگ شریف، جلیل شهناز، علی تجویدی، عباس شاپوری و بسیاری دیگر اشاره کرد.

• آثار ماندگار: او در طول دوران هنری پربار خود، بیش از ۲۰۰۰ آهنگ را اجرا کرد که بسیاری از آنها همچنان خاطره‌انگیز و ماندگار هستند. از جمله مشهورترین ترانه‌های او می‌توان به «پیراهن صورتی» اشاره کرد که برای نسل‌ها خاطره‌ساز بوده است.

• جایزه یک عمر فعالیت هنری: در سال ۱۴۰۲، تندیس ویژه یک عمر فعالیت هنری از جشن تئاتر و موسیقی علی معلم (جشن حافظ) به او اهدا شد.

 درگذشت

استاد ایرج خواجه‌امیری، پس از یک دوره بیماری و کهولت سن، سرانجام در روز چهارشنبه، ۲۱ مرداد ۱۴۰۵، در سن ۹۴ سالگی دار فانی را وداع گفت. پیکر این هنرمند بزرگ در قطعه هنرمندان بهشت زهرا در تهران به خاک سپرده شد.

ایرج خواجه‌ امیری

هنرمندان

بیوگرافی ایرج خواجه‌امیری، خواننده اسطوره‌ای موسیقی سنتی ایران با لقب پهلوان آواز. متولد ۱۳۱۱ در نطنز، شاگرد ابوالحسن صبا، با صدای شش‌دانگ و آثار ماندگاری مانند پیراهن صورتی. در ۹۴ سالگی (مرداد ۱۴۰۵) درگذشت.