بیماری برگر چیست؟ علائم، علت و تنها راه درمان قطعی (ترک سیگار)

بیماری برگر (ترومبوآنژیت اوبلیترانس)

بیماری برگر که با نام ترومبوآنژیت اوبلیترانس (Thromboangiitis Obliterans) نیز شناخته می‌شود، یک بیماری التهابی عروقی نادر و غیرآترواسکلروتیک است که عروق خونی کوچک و متوسط دست‌ها و پاها را درگیر می‌کند. این بیماری با تشکیل لخته‌های خونی در رگ‌ها، کاهش جریان خون و در نهایت آسیب به بافت‌های انتهای اندام‌ها همراه است. تقریباً تمام مبتلایان به این بیماری، مصرف‌کننده محصولات تنباکو هستند و تنها راه اثبات‌شده برای توقف پیشرفت بیماری، ترک کامل مصرف تنباکو می‌باشد.

۱. تاریخچه

این بیماری برای نخستین بار در سال ۱۸۷۹ توسط فون وینیوارتر (von Winiwarter) توصیف شد، اما نام آن از لئو برگر (Leo Buerger) گرفته شده است. وی در سال ۱۹۰۸ مطالعه جامعی بر روی یافته‌های پاتولوژیک اندام‌های قطع‌شده بیماران مبتلا منتشر کرد و به همین دلیل این بیماری با نام او شناخته می‌شود.

۲. همه‌گیرشناسی (اپیدمیولوژی)

شیوع جغرافیایی

بیماری برگر در سراسر جهان دیده می‌شود، اما در کشورهایی با مصرف بالای تنباکو شیوع بیشتری دارد. بالاترین میزان شیوع در منطقه مدیترانه، خاورمیانه و آسیا گزارش شده است. شیوع این بیماری در میان بیماران مبتلا به بیماری‌های عروق محیطی در کره و ژاپن بین ۱۵ تا ۶۶ درصد و در هند تا ۴۵ تا ۶۳ درصد برآورد شده است.

کاهش شیوع

به دلیل کاهش مصرف سیگار و به‌کارگیری معیارهای تشخیصی دقیق‌تر، شیوع بیماری برگر در آمریکای شمالی و اروپای غربی کاهش یافته است. در ایالات متحده، شیوع از ۱۰۴ مورد در هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر در سال ۱۹۴۷ به حدود ۱۲٫۶ تا ۲۰ مورد در هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر کاهش یافته است.

سن و جنس

بیماری برگر بیشتر در مردان ۲۰ تا ۴۵ ساله دیده می‌شود. نسبت ابتلا در مردان به زنان حدود ۳ به ۱ است، اما با افزایش مصرف سیگار در زنان، موارد ابتلا در این گروه نیز رو به افزایش است.

۳. علت‌شناسی (اتیولوژی)

نقش تنباکو

علت دقیق بیماری برگر ناشناخته است، اما مصرف تنباکو نقش محوری در شروع و پیشرفت بیماری دارد. تصور می‌شود که مواد شیمیایی موجود در تنباکو به پوشش داخلی رگ‌های خونی آسیب می‌زند. جالب اینجاست که تنها تعداد کمی از افراد سیگاری به این بیماری مبتلا می‌شوند که نشان می‌دهد ممکن است برخی افراد استعداد ژنتیکی بیشتری داشته باشند.

عوامل ایمنی و ژنتیک

بر اساس نظریه‌ای دیگر، بیماری برگر ممکن است یک بیماری خودایمنی باشد که در اثر حساسیت سلولی به کلاژن نوع I و III (که اجزای سازنده رگ‌های خونی هستند) ایجاد می‌شود. همچنین ارتباط ژنتیکی با آنتی‌ژن‌های لکوسیت انسانی (HLA) از جمله HLA-A9، HLA-B5 و HLA-54 مشاهده شده است.

سایر عوامل خطر

• مصرف ماری‌جوانا (کانابیس): مصرف طولانی‌مدت ماری‌جوانا نیز خطر بروز مشکلات عروقی مشابه بیماری برگر را افزایش می‌دهد.

• عفونت مزمن لثه: ممکن است عامل خطر دیگری باشد، هرچند نیاز به مطالعات بیشتر دارد.

۴. پاتوفیزیولوژی

در بیماری برگر، ترومبوز (لخته شدن خون) در شریان‌ها و وریدهای کوچک تا متوسط رخ می‌دهد که با تجمع سلول‌های پلی‌مورفونوکلئر، میکروآبسه‌ها و التهاب همراه است.

از نظر پاتولوژیک، در مرحله حاد، ترومبوزهای انسدادی همراه با نفوذ نوتروفیل‌ها و لنفوسیت‌ها به لایه داخلی رگ (اینتیم) دیده می‌شود، در حالی که لایه الاستیک داخلی سالم باقی می‌ماند. در مرحله میانی، ترومبوزها سازماندهی شده و بازسازی ناقص عروق رخ می‌دهد. در ضایعات قدیمی‌تر، فیبروز اطراف شریان ممکن است رخ دهد که گاهی بر ورید و عصب مجاور نیز تأثیر می‌گذارد.

۵. علائم بالینی

علائم اولیه

علائم معمولاً به‌تدریج و از انتهای اندام‌ها شروع می‌شوند:

• سردی، بی‌حسی، گزگز یا احساس سوزش در انگشتان دست یا پا

• تغییر رنگ پوست دست‌ها و پاها (رنگ‌پریدگی، قرمزی یا کبودی)

• پدیده رینود: انگشتان در مواجهه با سرما سفید و سپس کبود می‌شوند

علائم پیشرونده

با پیشرفت بیماری:

• درد هنگام راه رفتن (لنگش متناوب) در پاها یا ساق پا

• درد در حالت استراحت که نشان‌دهنده پیشرفت قابل‌توجه بیماری است

• زخم‌های باز و دردناک روی انگشتان دست و پا که بهبود نمی‌یابند

• قانقاریا (گَنگِرِن): مرگ بافت که با رنگ سیاه یا کبود پوست، بی‌حسی و بوی بد همراه است

درگیری وریدی

برخی از بیماران دچار فلبیت سطحی مهاجر (التهاب وریدهای سطحی) می‌شوند که معمولاً وریدهای سطحی پا یا ساق را درگیر می‌کند. این عارضه در تا ۱۶٪ از بیماران دیده می‌شود و نشان‌دهنده پاسخ التهابی سیستمیک است.

۶. تشخیص

هیچ آزمایش اختصاصی برای تشخیص بیماری برگر وجود ندارد. تشخیص بر اساس یافته‌های بالینی، معاینه فیزیکی و رد سایر علل انجام می‌شود.

معیارهای تشخیصی

• سابقه مصرف تنباکو

• شروع علائم قبل از ۴۵ سالگی

• درگیری عروق انتهای اندام‌ها (پاها و دست‌ها)

• رد بیماری‌های دیگر مانند آترواسکلروز، دیابت، بیماری‌های خودایمنی و اختلالات انعقادی

روش‌های پاراکلینیک

1. معاینه فیزیکی: بررسی نبض عروق مچ دست و پا که معمولاً ضعیف یا غیرقابل لمس است

2. آزمایش‌های خون: برای رد دیابت، اختلالات انعقادی و بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس

3. سونوگرافی داپلر: بررسی جریان خون در دست‌ها و پاها

4. آنژیوگرافی: نمایش تنگی‌های عروقی و الگوی خاص درگیری عروق

5. سی‌تی اسکن یا ام‌آرآی آنژیوگرافی: نمایش جریان خون در شریان‌ها

۷. درمان

ترک کامل تنباکو — تنها درمان اثبات‌شده

تنها درمان اثبات‌شده برای بیماری برگر، ترک کامل تمام محصولات تنباکو است. حتی یک نخ سیگار در روز می‌تواند بیماری را بدتر کند. این شامل سیگارهای الکترونیکی، ویپ و ماری‌جوانا نیز می‌شود.

نکته مهم: محصولات جایگزین نیکوتین (مانند چسب‌ها و آدامس‌های نیکوتینی) گزینه مناسبی نیستند، زیرا خود نیکوتین موجب تحریک عروق خونی می‌شود.

پیش‌آگهی در صورت ترک تنباکو بسیار خوب است، اما در صورت ادامه مصرف، بیماری به‌طور اجتناب‌ناپذیری پیشرفت کرده و اغلب به قطع عضو منجر می‌شود. در بیمارانی که به مصرف تنباکو ادامه می‌دهند، ۴۳٪ طی ۷٫۶ سال حداقل به یک بار قطع عضو نیاز پیدا می‌کنند.

درمان‌های دارویی

اگرچه ترک تنباکو مؤثرترین روش است، داروهای زیر ممکن است به بهبود علائم کمک کنند:

• داروهای افزایش‌دهنده جریان خون: برخی داروهای فشار خون

• آسپرین: برای پیشگیری از لخته شدن خون

• بوسنتان (Tracleer): در موارد بسیار شدید ممکن است تجویز شود

درمان‌های غیردارویی

• درمان فشاری (Compression Therapy): استفاده از پمپ فشاری متناوب برای بهبود جریان خون در اندام درگیر

• ورزش منظم: به بهبود جریان خون کمک می‌کند

درمان‌های جراحی

نقش مداخله جراحی در بیماری برگر محدود است، زیرا معمولاً عروق مناسبی برای بای‌پس وجود ندارد. در موارد پیشرفته که بافت دچار قانقاریا شده است، قطع عضو (انگشت، دست، پا یا ساق) ممکن است ضروری باشد.

۸. عوارض

• زخم‌های مزمن و عفونی در انگشتان دست و پا

• قانقاریا و مرگ بافت

• نیاز به قطع عضو در صورت ادامه مصرف تنباکو

• کاهش کیفیت زندگی و ناتوانی در انجام فعالیت‌های روزمره

۹. پیش‌آگهی

پیش‌آگهی بیماری برگر مستقیماً به ترک یا ادامه مصرف تنباکو وابسته است:

• در صورت ترک کامل تنباکو: بیماری متوقف می‌شود، علائم بهبود می‌یابد و خطر قطع عضو به شدت کاهش می‌یابد.

• در صورت ادامه مصرف: بیماری به‌طور حتمی پیشرفت می‌کند و قطع عضو اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

مرگ ناشی از خود بیماری نادر است، اما عوارض و ناتوانی‌های ناشی از آن قابل‌توجه می‌باشد.

۱۰. پیشگیری

از آنجایی که تقریباً تمام مبتلایان به بیماری برگر مصرف‌کننده تنباکو هستند، تنها راه پیشگیری، خودداری از مصرف هرگونه محصولات تنباکو است. ترک سیگار در مراحل اولیه بیماری می‌تواند از پیشرفت آن و عوارض جدی جلوگیری کند.

جمع‌بندی

بیماری برگر یک بیماری عروقی نادر و جدی است که به‌شدت با مصرف تنباکو مرتبط است. اگرچه علت دقیق آن هنوز به‌طور کامل شناخته نشده، اما رابطه قاطع بین مصرف تنباکو و بروز و پیشرفت بیماری ثابت شده است. ترک کامل تنباکو، تنها راه اثبات‌شده برای توقف بیماری و جلوگیری از قطع عضو می‌باشد. تشخیص به‌موقع و ترک فوری مصرف تنباکو، کلید اصلی مدیریت موفق این بیماری و حفظ کیفیت زندگی بیماران است.